pambuka

Bab Nemlikur – Pambukaning Sasmita: Lir Iliring Pratandha

---

Lir Ilir Kang Lirih

Sasmita punika basa alam kang boten munthap ing tembung, nanging nglimputi ing kahanan. Kados padhanging rembulan kang nglembara tanpa swara, sasmita punika miyos saking rasa, saka pratandha, saka pangrungu batin. Wong kang wus eling, saged mireng marang apa kang boten diucapaké, ndeleng apa kang boten katon, lan ngrasa apa kang durung kadadeyan.

Sasmita, Cipta, lan Karsa

Saben laku gesang nyipta pratandha. Ukara, tingkah, laku, kabèh kagungan sasmita. Wong kang nggatèkake sasmita, ora kendhat gumolong ing kawigaten, amrih ora kesasar. Sasmita punika kados lampu kang ngelingake, yen ati wiwit kelingsem, karsa wiwit nyimpang, lan cipta wiwit luntur saking niyat.

Wong kang tansah eling sasmita, kaya wong kang tansah kendel lumaku ing alas peteng kanthi obor ing tangané. Boten mung lumaku, nanging nggraita dalan kanthi rasa kang waspada.

Pambukaning Batin

Sasmita bisa kairasa menawa batin wus kabuka. Laku kabuka batin punika ora mung saka tapa utawa semedi, nanging saka kasedhèrhana, saka laku narima, saka tumindak jujur marang awak lan jagad.

Batin kang kabuka, saged rumangsa marang reregeting sakiter, nanging boten gela. Saged mireng swaraning langit lan bumi, nanging boten gumedhé. Saged ngraosake sasmita, nanging boten kagodha tumindak sakiwa-tengené.

Sasmita, Pangeling, lan Laladaning Urip

Kaping pira kito diparingi pratandha, nanging boten ngrasakake? Kaping pira kito kélangan kawigaten, nganti sasmita mung kèwèk angin kang liwat?

Sasmita punika dudu ramalan, nanging pangeling. Sasmita ora nuntun, nanging nyethaki. Laku kawruh iku ndadèkaké kita luwih wikan marang pratandha, supaya ora mung urip, nanging eling ing urip.

---

Pambudidaya Rasa Kang Rengkuh

Manungsa kang ngrengkuh sasmita, bak manuk kang mabur dhuwur nanging ora lali marang sangkalaning wit. Laku kang ngregani sasmita, punika laku kang sumunar tanpa padhang, nglaku tanpa swara, nyandhak tanpa ngrebut.

Ing wekasaning bab, kawruh sasmita punika dudu anggit-anggitan, nanging piwulang ing saben sedhela urip. Saben tangise bocah, swara angin, gumelaring banyu – kabèh punika ukara kang kapratandhani. Nanging mung kang ngolah rasa, kang saged maringi teges.

Serat Candhamanungsa ngandharake:

> “Sing kang waspada, ora nundha rumangsa. Sing kang nggraita, ora butuh rame. Sing kang nggatèkake sasmita, wus nyumurupi swara jagad.”