serat

Serat Candhamanungsa

Bab 8 – Sangkan Paraning Dumadi

Ngertèni Asal Usul lan Tujuan Urip, Kanggo Ngemban Laku Sejati

---

> "Yèn manungsa ora eling asalé, mesthi kesasar dalan uripe. Yèn lali tujuwané, uripé mung ngoyak bayang-bayang sing ora lumrah."

---

1. Tembung Sangkan Paraning Dumadi

Sangkan tegesé asal wiwitaning urip.

Paran tegesé tujuan pungkasaning lelampahan.

Kaloro tembung iki dudu mung konsep, nanging sesanti kang kudu dirasa, direngkuh, lan dilakoni.

Sangkan-paran iku lampu kang ndhuwuraké dalan urip. Sapa kang ngerti sangkane, luwih ngati-ati anglakoni gesang. Sapa kang eling marang parané, ora gampang kabingungan ing pepinginan donya.

---

2. Asal Saka Kawicaksanan Langgeng

Manungsa dudu mung raga. Raga iku wadhah. Sing sejati yaiku cipta, rasa, lan karsa, kang asalé saka tataran luhur, ora kasat mata, nanging krasa ana.

Asal usul sejati ora bisa dipirsani, nanging bisa dirasa. Kaya banyu seger kang mili ing batin, ngelingaké manawa kita iki bagéan saka lumahing kawelasan agung.

> "Urip sejati iku rasa kang ngelingaké marang asal kang jembar lan tanpa ujung."

---

3. Tujuan Ora Cekak Wektu lan Panggonan

Tujuan urip dudu mung tekan umur tuwa utawa entek napas. Tujuan iku mulih, mulih kanthi kaweruh, mulih kanthi rasa sumarah, mulih kanthi laku kang bening lan ora kebak pamrih.

Mulih sing sejati dudu mung bali, nanging bali kanthi mangertèni sapa kita, lan apa tugas kita sajroning urip.

---

4. Simbolisme Kawruh Jawa

Piwulang sangkan-paran asring katon ing lambang budaya Jawa:

Gunungan wayang: nuduhaké asal lan pungkasaning urip, kaya gunung kang nglambangaké sumber lan papan bali.

Tembang Macapat: wiwit saka tembang Maskumambang (lair) nganti Pocung (pametuning raga). Nanging Pocung dudu pungkasan — iku pratanda transisi.

Ungkapan Jawa: “Urip mung mampir ngombe” — artine gesang punika sedhela, nanging ana makna kang jembar.

---

5. Urip Kudu Ngugemi Rasa Jero

Urip kang migunani iku urip kang digayut rasa jero. Rasa kang ora cekak mung seneng lan sedhih, nanging rasa kang nyambung marang tataran luwih njero:

Rasa eling

Rasa nyawiji

Rasa nyemangati, sanajan sepi

> "Sepi tanpa sepi, rame tanpa rame. Rasa kang ora muni, nanging nyambung lan narik kita bali marang kang sejati."

---

6. Piweling Kanggo Sing Tansah Lelaku

Sangkan-paraning dumadi iku kaya kompas batin. Manungsa kang ngerti arah, ora kesasar nalika kabingungan. Dheweke:

Nindakké tumindak kanthi pikir jero

Ora kagoda pawarta rame

Luwih milih becik tinimbang misuwur

Nampa lara kanthi sumarah

Ngasuh urip tanpa pamer

Urip kaya mangkono ndadèkaké manungsa ora mung gesang, nanging dadi cahya tumrap sesawangan.

---

7. Seserepan Lembut

> "Ngertèni sangkan lan paran dudu ngertèni dhuwur rendhèké kawruh, nanging ngertèni dhiri sejati. Sapa kang eling lan nyawiji, iku kang wis mulih sanadyan isih ana."